| ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ | ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ | ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ |




Η γνώση που αμύνεται

Του ΒΑΣΙΛΗ ΚΑΡΑΠΟΣΤΟΛΗ

Δημοσίευση: 21-02-2011 - Στήλη: ΑΠΟΨΕΙΣ - Φύλλο:169




Το Πανεπιστήμιο σήμερα πληρώνει τα έξοδα μιας προκατάληψης. Ναι, σε μια εποχή όπως η δική μας που καυχιέται ότι εξάλειψε τις αγκυλώσεις του νου με την ίδια ευκολία με την οποία εξάλειψε τη λέπρα ή τη χολέρα, υπάρχουν ακόμη προκαταλήψεις που παίρνουν τη μορφή αξιώματος. Λένε, για παράδειγμα, ότι η αγορά ξέρει τι θέλει. Ενώ απέναντί της, το Πανεπιστήμιο, δεν μπορεί να ξέρει τι θέλει. Οπότε η πιο αδύναμη, η πιο ελαττωματική θέληση οφείλει να υποταχθεί στην πιο δυνατή και πιο ξεκάθαρη.

Αλλά από τι συνάγεται ότι εκεί, έξω από τα ακαδημαϊκά σύνορα, μέσα στο χώρο όπου δουλεύουν ακατάπαυστα οι μηχανές του υλικού και άυλου πλούτου, υπάρχει μια κατευθυντήρια σκέψη; Η περιβόητη οικονομική «πραγματικότητα» την οποία τόσο πολύ επικαλούνται οι διάφοροι μηχανοδηγοί του κόσμου, αυτή η ίδια μας δείχνει ότι αντί για μια κατεύθυνση στην αγορά υπάρχουν πολλές και μάλιστα αλληλοσυγκρουόμενες. Συμφέροντα μάχονται μεταξύ τους, επιχειρήσεις αρπάζουν τα προνόμια άλλων, μετακινήσεις στις εγκαταστάσεις τους αποφασίζονται ξαφνικά για να προλάβουν τους ανταγωνιστές, οι οποίοι βέβαια ετοιμάζουν παράλληλα τις δικές τους ακαριαίες ενέργειες. Όλοι ποντάρουν στον αιφνιδιασμό. Κι αν ισχύει αυτό, τότε κανείς πολιτικός ή οικονομικός ιθύνων νους δεν θα είχε το δικαίωμα να πει ότι εδώ πρόκειται για μια οικονομία που πραγματικά «λειτουργεί». Αντί της λειτουργίας, αντί της προσφοράς και της ζήτησης, αντί της λογικής που εξηγεί και προβλέπει, έχουμε ένα παιχνίδι άνευ κανόνων που ακριβώς γι’ αυτό δεν είναι καν παιγνίδι.

Το τυχαίο δεσπόζει εκεί που πριν από μερικά χρόνια θεωρούσαμε ότι διατηρούνται ακόμη κάποιες «τάσεις», κάποιοι υπολογισμοί «πιθανοτήτων». Μήπως λοιπόν το σύστημα κατέληξε σε καζίνο, όπως το γράφουν τα πανώ των διαδηλώσεων και το συνυπογράφουν ακόμη και κάποιοι τέως αλαζονικοί εγκέφαλοι ειδικοί επί των μακροχρονίων οικονομικών κυμάνσεων; Ακόμη κι αν υπάρχει αρκετή υπερβολή στην άποψη αυτή, τα ίδια τα γεγονότα οδηγούν στο συμπέρασμα ότι σε καμμία περίπτωση αυτό που αποκαλείται αγορά δεν μπορεί να φανερώσει το τι την εξυπηρετεί, το τι την ικανοποιεί μεσοπρόθεσμα κι ακόμη λιγότερο μακροπρόθεσμα. Για το μέλλον ουδείς μπορεί να μιλήσει, εννοείται στο επίπεδο των θεσμών. Εκτός από το Πανεπιστήμιο.

"Οφείλουμε να απαντάμε με επιχειρήματα σ’ αυτούς που βιάζονται να παίρνουν αποφάσεις και να τους δείχνουμε ότι το Πανεπιστήμιο δεν υπάρχει για να αναβάλλεται η δράση, αλλά για να φθάνει η δράση πολύ μακριά. Πιο μακριά από κει που φαντάζεται και ο πολιτικός και ο επιχειρηματίας και ο στρατιωτικός"



Μόνον εδώ εξ ορισμού, στα αμφιθέατρα και τα εργαστήρια, η θέληση για γνώση, αυτή η «όρεξη» που ο Αριστοτέλης έδειξε πρώτος πόσο βαθιά πάνε οι ρίζες της, μπορεί να κινηθεί έξω από τα όρια του υπάρχοντος και του τωρινού. Μόνον εδώ, μπορεί η μάθηση που ξεκίνησε από το σχολείο να οδηγηθεί προς την έρευνα και η έρευνα, προτού θέσει ερωτήματα για την πρακτική της χρήση, να χαρεί τον εαυτό της, να χαρεί επειδή υπάρχει σαν ένα προνόμιο που ταιριάζει στον άνθρωπο και αποκλειστικά σ’ αυτόν. Εκπαίδευση είναι η απαλλαγή από την τυραννία του παρόντος, για να θυμηθούμε τη ρήση του Κικέρωνα, και σήμερα αυτό το παρόν το θέλουν ορισμένοι να γίνεται πυξίδα! Θέλουν το Πανεπιστήμιο να διαχειρίζεται το παρόν, να το φέρνει στα μέτρα των απαιτήσεων της κάθε ημέρας. Αλλά με ποιο γνώμονα; Αν υπήρχε έστω ένας δείκτης που θα καθόριζε το τι είναι αναγκαίο και τι περιττό για το κοινωνικό σύνολο, θα ήταν τουλάχιστο συζητήσιμο σε ποιο βαθμό το Πανεπιστήμιο θα ήταν δυνατόν να συμμορφωθεί προς αυτή την απαίτηση. Το είπαμε όμως ήδη: λείπουν οι δείκτες, λείπει η ενιαία οδηγία.

Συνεπώς ακόμη και στην περίπτωση που το Πανεπιστήμιο θα ήθελε να προσαρμοστεί εν μέρει σ’ αυτή την πραγματικότητα, δεν του το επιτρέπουν οι συνθήκες να το κάνει. Αντίθετα, ακριβώς εξαιτίας της αβεβαιότητας που επικρατεί στην αγορά, καλούνται τα ΑΕΙ –όσο κι αν φαίνεται προκλητικό και παράδοξο– να χαράξουν τις δικές τους γραμμές που θα είναι και οι γραμμές της κοινωνίας που έρχεται. Μοιάζει, πράγματι, άτοπο να λέμε σήμερα ότι το Πανεπιστήμιο με τα πενιχρά του μέσα θα ήταν δυνατόν να υποκαταστήσει με μια στρατηγική γνώσης την έλλειψη επίγνωσης που κυριαρχεί στον κόσμο. Γιατί η παγκόσμια κρίση εκεί έγκειται ουσιαστικά: στο ότι απουσιάζει η συνείδηση που εποπτεύει, που αναλογίζεται τις επί μέρους πράξεις, που εκτιμά τις συνέπειές τους. Απ’ αυτή την άποψη η οικονομική κρίση δεν είναι παρά ένα φαινόμενο διανοητικής και ηθικής σύγχυσης. Το μερικό μπλέκεται με το μερικό και το ολικό εξαφανίζεται μέσα στα μέρη του. Μόνη απάντηση σ’ αυτό η γνώση, ή για να είμαστε πιο ακριβείς: η γνώση που δεν δεσμεύεται από εξωτερικές επιταγές, αλλά που μπορεί να δεσμεύεται από μόνη της στο «κοινό όφελος».

Είναι άραγε σε θέση το Πανεπιστήμιο να αναλάβει σήμερα το βάρος μιας τέτοιας αποστολής; Ας μη σπεύσουμε να προεξοφλήσουμε το ανέφικτο της προσπάθειας. Είναι θέμα αφενός αυτοσυνείδησης των διδασκόντων και αφετέρου διαπραγμάτευσης με το κράτος, αν και από τη θέση του αδυνάμου. Δεν υπάρχει άλλος δρόμος όμως. Παρά τις δυσκολίες το Πανεπιστήμιο οφείλει να θέσει ενώπιόν του πρώτα το ερώτημα: «είναι αρκετά συνθετική και κριτική η γνώση την οποία προωθώ;». Κι αν απαντήσει θετικά σ’ αυτό να επιχειρήσει να πείσει τους πολιτικούς ότι με τη γνώση αυτή ωφελείται το σύνολο πολύ περισσότερο και σε πολύ μεγαλύτερη διάρκεια απ’ ό,τι αν προμήθευε την κοινωνία με κομματάκια από γνώσεις σαν καύσιμο για τους αχόρταγους κινητήρες της παραγωγής και της κατανάλωσης. Μερικοί θεωρούν ότι είναι μάταιο να προσπαθεί ο επιστήμονας να συνδιαλεχθεί με τον άνθρωπο στον οποίο η εξουσία του είναι η ίδια η σκέψη του και η ζωή του. Πρέπει όμως να υποθέσουμε ότι τίποτα παρόμοιο δεν είναι μάταιο. Αφού από τη θέση του ο ακαδημαϊκός δάσκαλος υπηρετεί τον λόγο, θα ήταν βαθιά αντιφατικό να μην εμπιστευόταν και τον διάλογο. Αυτή είναι η δουλειά μας, άλλη δεν ξέρουμε. Οφείλουμε επομένως να παρουσιάζουμε τις προτάσεις μας και να εξηγούμε τα κριτήριά μας. Οφείλουμε να απαντάμε με επιχειρήματα σ’ αυτούς που βιάζονται να παίρνουν αποφάσεις και να τους δείχνουμε ότι το Πανεπιστήμιο δεν υπάρχει για να αναβάλλεται η δράση, αλλά για να φθάνει η δράση πολύ μακριά. Πιο μακριά από κει που φαντάζεται και ο πολιτικός και ο επιχειρηματίας και ο στρατιωτικός.




 
ΚΑΝΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ!
Ονοματεπώνυμο:
Email:
Ιστοσελίδα:
Σχόλιο:
Κωδικός [όπως εμφανίζεται - Νέα εικόνα]:
Επιλογή για νέα εικόνα
 



Οδηγός για τους πρωτοετείς φοιτητές του Πανεπιστημίου Aθηνών

Έντυπη μορφή - PDF FORMAT


Το σκίτσο του φύλλου 197
Γίνε Εθελοντής!