| ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ | ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ | ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ |




H έννοια της ελευθερίας στον νεοελληνικό στοχασμό πριν και μετά την Επανάσταση του 1821

Tης Αθανασίας Γλυκοφρύδη- Λεοντσίνη

Δημοσίευση: 31-05-2012 - Στήλη: ΑΠΟΨΕΙΣ - Φύλλο:186




Λόγιοι όπως ο Ρήγας Βελεστινλής, ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Ανώνυμος της Ελληνικής Νομαρχίας, ο Νεόφυτος Βάμβας, ο Βενιαμίν ο Λέσβιος, που έχουν γνωρίσει τις φιλελεύθερες ιδέες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, γράφουν στα προεπαναστατικά χρόνια για τα δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη, για την οργάνωση μιας φιλελεύθερης και δημοκρατικής πολιτείας, για την αναγκαιότητα συνύπαρξης της ηθικής και της πολιτικής, της ατομικής και της πολιτικής ελευθερίας, για τη στενή σχέση της ελευθερίας με τη δικαιοσύνη, την παιδεία, τη νομοθεσία.

Το όραμα της ελευθερίας έχει σαλπίσει ο «Ύμνος Πατριωτικός» του Ρήγα Φεραίου, ο οποίος από τα τέλη του 18ου αιώνα μίλησε για τα δικαιώματα του πολίτη και του ανθρώπου στη Νέα Πολιτική Διακήρυξη, που τον καθιέρωσαν ως «απόστολο της εθνικής απελευθέρωσης των Ελλήνων από τον οθωμανικό ζυγό» και ως «αγγελιοφόρο της εθνικής ιδεολογίας». Οκτώ χρόνια αργότερα, το 1806, σε εποχή εκδήλωσης του ελληνικού φιλελευθερισμού και του βαλκανικού ριζοσπαστισμού, ο Ανώνυμος συγγραφέας ερμηνεύοντας τη σκέψη του Ρήγα θα ονομάσει το έργο του «Ελληνική Νομαρχία ήτοι Λόγος περί Ελευθερίας», όπου θα επισημάνει την αξία ενός συστήματος διακυβέρνησης που θα στηρίζεται στους νόμους και θα εξασφαλίζει την ελευθερία του ανθρώπου. Πρόκειται για ένα ριζοσπαστικό και φιλελεύθερο κείμενο πολιτικού και κοινωνικού στοχασμού, το οποίο εξαίρει την αξία της δημοκρατίας, καταδικάζει την αμάθεια, τη δουλεία και τη διαφθορά, προβάλλει την αξία της δικαιοσύνης και θέτει τα αιτήματα για ατομική και εθνική ελευθερία και για πολιτική και κοινωνική αλλαγή. Η «νομαρχία», δηλαδή η εξουσία των νόμων, είναι αυτή που αμβλύνει στο πλαίσιο ενός δημοκρατικού πολιτεύματος τη φυσική ανισότητα και εγκαθιδρύει την πολιτική ισότητα, εξαλείφει την αυθαιρεσία και εγγυάται τα ανθρώπινα δικαιώματα και τα δικαιώματα του πολίτη. Με την ίδια ένταση ο Αδαμάντιος Κοραής ενθαρρύνει την εθνική αφύπνιση στο «Σάλπισμα Πολεμιστήριον», ήδη από το 1801. Ο Κοραής χαρακτηρίζει την Επανάστασιν εθνική, άποψη που εμπεριέχεται και στην περίφημη διακήρυξη που ψήφισε η Α΄ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου το 1822. Για τον Κοραή η ελευθερία είναι κατεξοχήν πολιτική πράξη, απαλλαγή από τη δουλεία, και συγχρόνως αρετή και φρόνηση που εμποδίζει από την πτώση σε νέα δεσμά. Ο Κοραής αναδεικνύει τη δύναμη της παιδείας «να περιορίση καθένα εις το ίδιον χρέος» και να διδάξει τους στρατιώτες, τους αντιπροσώπους στη Βουλή, τους κυβερνήτες, τους εκλέκτορες, το χρέος τους απέναντι στο Έθνος αλλά και τη δύναμη της δικαιοσύνης, η οποία σώζει την ελευθερία και την πολιτεία, γιατί εξασφαλίζει την ισονομία και την ισηγορία και επιβάλλει στους άρχοντες τον σεβασμό της ελευθερίας και ισονομίας των αρχομένων.

Παρόμοιες απόψεις αναπτύσσει ο Βενιαμίν νεοέλληνας φιλόσοφος που τάχθηκε ενάντια στη βία και την τυραννία, την αναρχία και τον λογιωτατισμό, και υπερασπίσθηκε την αξία της παιδείας, της ελευθερίας και της δημοκρατίας με την οποία διασφαλίζονται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Φορέας ανάλογων αντιλήψεων ήταν και ο Νεόφυτος Βάμβας, διδάσκαλος του γένους και ο πρώτος καθηγητής φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, ο οποίος υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής της παιδείας και γενικότερα των δημοκρατικών θεσμών, καθώς και της ατομικής και πολιτικής ελευθερίας. Ο Βάμβας σε επετειακούς λόγους και φιλοσοφικά κείμενά του θα υποστηρίξει την αξία της πολιτικής ελευθερίας και των αναπαλλοτρίωτων φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου και οραματιζόμενος ένα κράτος εφάμιλλο των φωτισμένων εθνών της Δύσης θα θεωρήσει την παιδεία και τη νομοθεσία θεμέλια της δημοκρατίας.

Γενικότερα οι Έλληνες διανοούμενοι και διδάσκαλοι του Γένους υπήρξαν αγωνιστές και κήρυκες της εθνικής ελευθερίας της οποίας προϋπόθεση έθεσαν την υπαρξιακή ελευθερία που ήταν εξάρτηση της ηθικής και πολιτικής ελευθερίας. Σε αυτούς η έννοια της ελευθερίας απέκτησε πολυδιάστατη δυναμική που εκδηλώθηκε ως άρνηση της μοιρολατρίας και της αναγκαιότητας, και παράλληλα ως αξιωματική υπεράσπιση του φυσικού δικαιώματος της ελευθερίας, εξασφαλίζουν την ορθή διακυβέρνηση. ΄Αλλωστε οι ιδέες για χρηστή διακυβέρνηση και μια νέα στάση ζωής στην ιδιωτική ζωή είναι στο επίκεντρο του νεοελληνικού φιλοσοφικού στοχασμού και αναδεικνύουν την προσπάθειά του για διαμόρφωση του συλλογικού συνειδητού.

Στη διάρκεια δύο σχεδόν αιώνων ανεξάρτητου πολιτικού βίου η ελευθερία των Ελλήνων δοκιμάστηκε ποικιλοτρόπως με κρίσεις που την υπονόμευσαν, την περιόρισαν ή την κατήργησαν. Σήμερα περισσότερο από κάθε φορά προβάλλει έντονο το αίτημα της ελευθερίας για την οποία αγωνίσθηκαν γενεές Ελλήνων, η οποία επιβάλλει τη διαφύλαξη των θεσμών της κοινωνίας, τη διαφύλαξη της εθνικής ταυτότητας και την ενίσχυση της συλλογικής μνήμης αλλά και των πολιτικών αξιών, ώστε να δικαιωθούν οι θυσίες και οι ελπίδες αγωνιστών και στοχαστών που οραματίσθηκαν ένα σύγχρονο και δημοκρατικό κράτος. Σε μια εποχή που το πολιτικό στοιχείο έχει διεθνώς μετασχηματισθεί με συνέπεια η πολιτική να συγκροτείται ως διοίκηση και διαχείριση, έχοντας χάσει τον ιδεολογικό της χαρακτήρα, επιβάλλεται να επαναπροσδιορισθεί ο ρόλος της πολιτικής με γόνιμη επεξεργασία των ιδεών του πολιτικού Διαφωτισμού και να τονισθεί εκ νέου η αναγκαιότητα σύνδεσης ηθικής και πολιτικής. Σε μια εποχή, που κυριαρχεί η οικονομία της αγοράς και η πολιτική συνδέεται άμεσα με τις επιχειρήσεις και τη διοίκηση, οφείλουμε να σκεφθούμε την ελευθερία σε σχέση με τη δημοκρατία και με την κοινωνική δικαιοσύνη. Οφείλουμε να στραφούμε εκ νέου στον κοινό νου ο οποίος τόνιζε την αξία της παιδείας, της ιστορίας, της λογοτεχνίας και των τεχνών, αλλά και τη σπουδαιότητα των κοινών αξιών, λαμβάνοντας υπόψη πως η ελευθερία της οικονομίας της αγοράς καταστρέφει τον ανθρωπισμό και τις αξίες του με συνέπεια η ελευθερία να έχει χάσει πλέον τα θεμέλιά της που συνίστανται στην αλληλεγγύη προς τους άλλους και στη στήριξή της από τους υγιείς δημοκρατικούς θεσμούς.

 

Το παρόν άρθρο αποτελεί περίληψη ομιλίας που δόθηκε κατά τον εορτασμό της 25ης Μαρτίου 2012 στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου Αθηνών




 
ΚΑΝΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ!
Ονοματεπώνυμο:
Email:
Ιστοσελίδα:
Σχόλιο:
Κωδικός [όπως εμφανίζεται - Νέα εικόνα]:
Επιλογή για νέα εικόνα
 



Οδηγός για τους πρωτοετείς φοιτητές του Πανεπιστημίου Aθηνών

Έντυπη μορφή - PDF FORMAT


Το σκίτσο του φύλλου 197
Γίνε Εθελοντής!