| ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ | ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ | ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ |




Το Κύμα

Του Γιώργου Μανιάτη

Δημοσίευση: 05-04-2011 - Στήλη: ΑΠΟΨΕΙΣ - Φύλλο:174




O πίνακας «Το Κύμα» είναι το γνωστότερο έργο του μεγάλου ιάπωνα ζωγράφου Χοκουσάι, του ανανεωτή της γιαπωνέζικης τέχνης, τον 19ο αιώνα. Αποτέλεσε μάλιστα βασική πηγή έμπνευσης, σημαντικό αισθητικό ερέθισμα για την περίφημη «θάλασσα», τρία συμφωνικά σκίτσα για μεγάλη ορχήστρα, του Κλωντ Ντεμπυσύ (εξάλλου η λιθογραφική αποτύπωση του εν λόγω πίνακα κοσμούσε το εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης αυτού του έξοχου συμφωνικού έργου). Και οι δύο περιπτώσεις είναι από τις σοβαρότερες και πιο εσωτερικές καλλιτεχνικές αποδόσεις του υγρού στοιχείου. Δεν είναι κραυγαλέες νατουραλιστικές περιγραφές αλλά δημιουργικές εκφράσεις του τρόπου που οι δημιουργοί τους κατανοούν και βιώνουν τη θάλασσα σε πραγματικό και συμβολικό επίπεδο.

 

Το κύμα στον φερώνυμο πίνακα ορθώνεται μυστηριώδες και απειλητικό ταυτόχρονα. Οι αφρώδεις απολήξεις του, λεπταίσθητα σχεδιασμένες, μοιάζουν σαν συσπασμένα δάχτυλα, έτοιμα ν’ αγκαλιάσουν αλλά και να πνίξουν, να καταπιούν ό,τι βρίσκεται μπροστά τους. Δεν γνωρίζω αν το άμεσο ερέθισμα για τον πίνακα του Χοκουσάι ήταν ένα τσουνάμι. Είναι πάντως μάλλον προφανές ότι ο ιάπωνας καλλιτέχνης θα είχε τη βιωματική εμπειρία αυτών των παλιρροϊκών κυμάτων. Πιθανόν το έργο του να λειτουργούσε ως ένα είδος εξορκισμού του «κακού», ως συμβολική άμυνα έναντι της θαλάσσιας επιθετικότητας. Μήπως, στο έσχατο βάθος της, η καλλιτεχνική δημιουργία δεν έχει και αυτή τη μαγική λειτουργία, το ξόρκισμα του φόβου;

 

«Όταν υποχώρησαν τα νερά, οι άνθρωποι της χελώνας μαζεύτηκαν στα κούφια σπίτια και ζούσαν μαζί. Κάνει παγωνιά εκεί που μένουν, χιονίζει εκεί που μένουν, κάνει θύελλες εκεί που μένουν, κάνει κρύο εκεί που μένουν». Έτσι τραγουδά ο ανώνυμος ινδιάνος ποιητής τον απόηχο του κατακλυσμού στη συνείδηση της φυλής του. Σ’ όλες σχεδόν τις μυθολογικές αποτυπώσεις φυσικών φαινομένων, που η εκδήλωσή τους είχε καταστροφικές επιπτώσεις για τις ανθρώπινες κοινότητες –είτε πρόκειται για τον Νώε, τον Γιλγαμές ή τον Δευκαλίωνα-, η καλλιτεχνική έκφραση ως ποιητική μυθοπλασία επιχειρεί να «αιχμαλωτίσει» το γεγονός. Προσπαθεί να εξοικειώσει σύγχρονους και μεταγενέστερους με τη φρίκη και τον πόνο που το συνοδεύουν, να ξορκίσει το φόβο ανοίγοντας μια χαραμάδα ελπίδας, αφού στο τέλος κάποιοι επιβιώνουν και συνεχίζουν την περιπέτεια του είδους στον πλανήτη. Μέσω τέτοιων καλλιτεχνικών μυθοπλασιών η σχέση ανθρώπου-φύσης ανάγεται στις αρχέγονες διαστάσεις της. Όλος ο ανθρώπινος πολιτισμός είναι προϊόν, σε διάφορα επίπεδα αφαίρεσης, αυτής της σχέσης. Οι μορφές ανάπτυξής του, οι αντιθέσεις και οι συγκρούσεις που τον συνοδεύουν δεν είναι τίποτε άλλο από έκφραση, από υλική καταδήλωση του αγώνα των ανθρώπων να συμβιώνουν με τη φύση, να εκμεταλλευτούν την πραγματικότητά της, να την «ανθρωποποιήσουν». Από την πρώτη φάση αυτής της σχέσης, όπου ο άνθρωπος βρίσκεται υπό την κυριαρχία της φύσης, έρμαιος των φαινομένων της και γεμάτος δέος για την απρόβλεπτη και τεράστια δύναμή της, μέχρι τη σύγχρονη εποχή, όπου εκδηλώνει την αλαζονική του συμπεριφορά, εδρασμένη στην επιστήμη, την τεχνολογία και την αγοραία, ανεξέλεγκτη και αδηφάγο δίψα του για παραγωγή με σκοπό το κέρδος και την εξουσία, η πορεία υπήρξε μακρά και περιπετειώδης. Η αυτοπροσδιοριζόμενη σαν «αναπτυγμένη» πλευρά της ανθρωπότητας ανήγαγε αυτή τη συμπεριφορά σε «ύβριν», σε ματαιόδοξη υπέρβαση των ορίων. Το πρόσφατο πυρηνικό «συμβάν» στην Ιαπωνία επιβεβαιώνει τον κανόνα.

"Η παγκοσμιοποιημένη στα χαρτιά ανθρωπότητα, απόλυτα άνιση και αντιφατική στην πράξη, ζει, ιδιαίτερα το τελευταίο διάστημα, σε καθεστώς γενικευμένου φόβου"

Κι όμως, τα τραγικά γεγονότα, που ακολούθησαν τον πρόσφατο καταστροφικό σεισμό και το φονικό τσουνάμι, κατέδειξαν τη ματαιότητα της υπερφίαλης ματιάς των ισχυρών πάνω στον πλανήτη. Και δεν είναι μόνο αυτά με την υπέρμετρη ένταση και έκτασή τους. Μια πληθώρα προειδοποιήσεων από τη μεριά της φύσης, για την υπέρβαση του ανθρώπινου μέτρου, αναδεικνύει το μέγεθος του προβλήματος, που παίρνει ολοένα και περισσότερο τον χαρακτήρα του παραλόγου. Η παγκοσμιοποιημένη στα χαρτιά ανθρωπότητα, απόλυτα άνιση και αντιφατική στην πράξη, ζει, ιδιαίτερα το τελευταίο διάστημα, σε καθεστώς γενικευμένου φόβου. Το φόβο που γεννά η ισχύς. Η πολιτικοστρατιωτική δύναμη που επιβάλλεται δίχως όρια.  Ο καταστροφικός σεισμός και το φονικό τσουνάμι επανάφεραν στο προσκήνιο έναν άλλο φόβο. Αυτόν από την έκρηξη των φυσικών δυνάμεων, που, κατά διαστήματα, επιχειρούν να επιβεβαιώσουν τον δικό τους ζωτικό χώρο, τον έξω από τα ανθρώπινα μέτρα. Δεν έχει σημασία που ο «αναπτυγμένος» κόσμος της φυσικής απαξίωσης έσπευσε να μετρήσει τη γεωγραφική απόσταση. Ο φόβος υπάρχει και μας κάνει συνεχώς να συνειδητοποιούμε το μέγα μέγεθος της φύσης και να το συγκρίνουμε με το δικό μας, το μικρό και ιστορικά προσδιορισμένο.

 

Ποια τέχνη, ποια μυθοπλασία θα «αιχμαλωτίσει» αυτόν το φόβο, θα τον ξορκίσει συμβολοποιώντας τον; Το μόνο βέβαιο είναι ότι τη θέση του ινδιάνου ποιητή ή του ιάπωνα ζωγράφου έχει πάρει σήμερα η τηλεοπτική εικόνα. Αυτή η σύγχρονη μυθοπλασία του στιγμιαίου μάς εξοικειώνει με τον φόβο. Δεν τον ξορκίζει, τον αναπαράγει, τον καλλιεργεί και τον διαδίδει. Το τσουνάμι πέρασε καταστρέφοντας κυρίως φτωχογειτονιές. Τα τηλεοπτικά κύματα, που μετέφεραν διαμεσολαβημένη την εικόνα των θαλάσσιων, δεν έχουν την αξιοπρέπεια να παγώσουν, να αποκρυσταλλώσουν εικόνες που θα μείνουν ως πολιτισμική συνείδηση της ανθρωπότητας, όπως ο πίνακας του Χοκουσάι ή η ανώνυμη ινδιάνικη ποίηση. Θα δώσουν γρήγορα τη θέση τους σε άλλα, πιο φρέσκα, πιο γαργαλιστικά. Το παλιρροϊκό κύμα της ενημέρωσης άφησε πίσω του την απεικόνιση του πραγματικού πόνου και εισέβαλε ορμητικό στα σπίτια μας.

 

*Ο Γιώργος Μανιάτης είναι καθηγητής στο Tμήμα Eπικοινωνίας και M.M.E. του Πανεπιστημίου Aθηνών




 
ΚΑΝΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ!
Ονοματεπώνυμο:
Email:
Ιστοσελίδα:
Σχόλιο:
Κωδικός [όπως εμφανίζεται - Νέα εικόνα]:
Επιλογή για νέα εικόνα
 



Οδηγός για τους πρωτοετείς φοιτητές του Πανεπιστημίου Aθηνών

Έντυπη μορφή - PDF FORMAT


Το σκίτσο του φύλλου 197
Γίνε Εθελοντής!