| ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ | ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ | ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ |




H 25η Mαρτίου 1821

Tου ΣΠΥΡΟΥ ΑΣΔΡΑΧΑ

Δημοσίευση: 21-03-2011 - Στήλη: ΦΑΚΕΛΟΣ - Φύλλο:173


Θεόδωρος Βρυζάκης, (1814-1878): O όρκος στην Αγία Λαύρα, Ελαιογραφία 1,64x1,24 μ., (1865). Εθνική Πινακοθήκη, Μουσείο Αλεξάνδρου Σούτζου, ΑθήναΗ ιστοριογραφία είναι υπόφορη σε πλάσματα, σε διανοητικές δηλαδή κατασκευές που δεν εκφράζουν την ιστορική πράξη αλλά προσφέρονται στην ερμηνεία της πράξης αυτής, οι ιδεότυποι λόγου χάρη: πρόκειται για αφαιρέσεις που προκύπτουν από την αντίληψη που έχουμε για τους μηχανισμούς που διέπουν την ιστορία και για αποτελέσματα τα οποία συνεπάγονται· οι λογικές αυτές κατασκευές δεν προβάλλονται ως πραγματικότητες, ως γεγονότα. Συμβαίνει όμως σταθερά η ιστοριογραφία αλλά και η ίδια η πρόσληψη της ιστορίας ως πράξης να γίνεται μέσω πλασμάτων που προβάλλονται ως πραγματικότητες και όχι ως ερμηνευτικά εργαλεία: είναι οι μύθοι, οι πλαθόμενοι μύθοι που όταν δεν αποτελούν χρονική ή χωρική μετάθεση άλλων, παλιών μύθων, είτε ακόμη μετάθεση πραγματικοτήτων, υπακούουν πάντα στην εσωτερική λογική των μύθων και στις προσληπτικές ικανότητες εκείνων για τους οποίους οι μύθοι προορίζονται.

Το 1838 με βασιλικό διάταγμα καθιερωνόταν η 25η Μαρτίου ως εθνική εορτή κι αυτό για δύο λόγους: πρώτο, γιατί ήταν «λαμπρά καθ’ εαυτήν» λόγω του Ευαγγελισμού και δεύτερο, γιατί τη μέρα αυτή το 1821 έγινε η έναρξη «του υπέρ της ανεξαρτησίας αγώνος του ελληνικού έθνους». Στο διάταγμα δεν μνημονεύεται η Αγία Λαύρα, στην οποία είχε φροντίσει ο Πουκβίλ (1824) να εντοπίσει, χωρίς να τη χρονολογεί ρητώς, την έναρξη της Επανάστασης του ’21. Αυτή όμως είχε ήδη αρχίσει πριν από τις 25 Μαρτίου και την ημέρα εκείνη δεν έγινε τίποτε που να δικαιολογεί την ημερομηνία της επετείου. Βεβαίως δεν θα ήταν εύκολο να επιλεγεί μια από τις προσφερόμενες ημερομηνίες, λόγου χάρη η 23η Μαρτίου, πολύ περισσότερο η 24η Φεβρουαρίου με την καταστροφική κατάληξη του εγχειρήματος του Υψηλάντη: η θρησκευτική εορτή ερχόταν να απορροφήσει τις ενδεχόμενες αντιδικίες ανάμεσα στους πρωταγωνιστές της επανάστασης και συγχρόνως να παγιώσει την εθνικοθρησκευτική διάστασή της· να συμβάλλει συγχρόνως με τον τρόπο της στην ιδεολογική ιστορία του ’21. Γιατί η θρησκευτική αναφορά είναι πάγιο στοιχείο στον προσδιορισμό των κατακτημένων και πάγιο επίσης στοιχείο στην επιχειρηματολογία που θέλει να δικαιώσει τον Αγώνα: με αξιοσημείωτη εξαίρεση την προκήρυξη της Μεσσηνιακής Γερουσίας, όλες οι προκηρύξεις της επανάστασης αναφέρονται με σταθερό τρόπο στη δυάδα έθνος και θρησκεία· τούτο δεν σημαίνει ότι κάθε αναφορά στη θρησκεία εγγραφόταν στο ίδιο σκεπτικό, μάλιστα στο εθνικό σκεπτικό.

“Σήμερα κανείς «φιλίστορας» δεν πιστεύει ότι στις 25 Μαρτίου 1821 κηρύχθηκε η επανάσταση κι ακόμη περισσότερο ότι αυτό έγινε στην Αγία Λαύρα: όσοι φιλίστορες θέλουν να αιτιολογήσουν το ιστορικό πλάσμα μπορούν να πουν, όχι χωρίς στοιχεία, ότι η 25η Μαρτίου είχε προβλεφθεί ως ημέρα για την έναρξη της επανάστασης”



Σήμερα κανείς «φιλίστορας» δεν πιστεύει ότι στις 25 Μαρτίου 1821 κηρύχθηκε η επανάσταση κι ακόμη περισσότερο ότι αυτό έγινε στην Αγία Λαύρα: στην καλύτερη περίπτωση όσοι φιλίστορες θέλουν να αιτιολογήσουν το ιστορικό πλάσμα μπορούν να πουν, όχι χωρίς στοιχεία, ότι η 25η Μαρτίου είχε προβλεφθεί ως ημέρα για την έναρξη της επανάστασης · δεν συμβαίνει ωστόσο το ίδιο ως προς τη συλλογική πρόσληψη της επανάστασης. Η ιστορική κριτική δεν εξετόπισε, εκτόνωσε μόνο το μύθο. Γιατί βεβαίως οι ιστορικοί του Αγώνα από νωρίς επισήμαναν την πλασματικότητα της επετείου κι ακόμη περισσότερο αναίρεσαν το μύθο της Αγίας Λαύρας: ωστόσο, η κριτική αυτή δεν έθιγε σχεδόν καθόλου τη θρησκευτική αναφορά, μέσω της οποίας είχε συγκροτηθεί αυτός ο μύθος. Σχεδόν καθόλου, γιατί ο Κωνσταντίνος Σάθας βλέπει στον «ευσεβή» θρύλο της Αγίας Λαύρας την απόσπαση της επανάστασης από τη συνέχειά της, τις «απόπειρες», όπως τις ονόμαζε, για την απελευθέρωση των Ελλήνων που γι’ αυτόν άρχιζαν από την εποχή της Άλωσης.

Έτσι, με τη λογική του «ως αν», λογική από την οποία δεν είναι άμοιρη η ιστορία και από την οποία έχει επίσης επωφεληθεί, η 25η Μαρτίου είναι αποδέξιμη και για μια ακόμη «επιστημονική» ιστορία που διασώζει τα γεγονότα αλλά ενσωματώνει ερμηνευτικώς και τους μύθους: το αιτούμενο είναι με ποιον τρόπο ερμηνεύθηκαν οι μύθοι, στην περίπτωσή μας ο μύθος της σύμπτωσης της κήρυξης της επανάστασης με τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Κατά κανόνα πρόκειται για μια ερμηνεία που «αποκαθιστά» τα γεγονότα, τις χρονολογίες, και δεν αμφισβητεί τις ιδεολογικές ανάγκες από τις οποίες προέκυψε η σύμπτωση· κατά κανόνα, γιατί ο αντίλογος δεν απουσιάζει σε μια απομυθοποιητική αλλά γι’ αυτό όχι και πολυεπίπεδη ιστορία: εννοώ την μαρξιστικής προέλευσης ιστοριογραφία μας, όπως την εκφράζει ο Γιάννης Κορδάτος. Και στη δική του διαπραγμάτευση η αποκατάσταση των γεγονότων αναιρεί το μύθο της 25ης Μαρτίου και της Αγίας Λαύρας· στην αντίπερα όχθη, ο Απόστολος Δασκαλάκης κάνει ακριβώς το ίδιο με περισσότερο θετικιστικό ζήλο. Η αναίρεση του Κορδάτου συνδέεται με μια αντίληψη για τον κοινωνικό ρόλο όσων επωφελούνταν από το μύθο· αυτή η διάσταση λείπει από το δεύτερο αποκαταστάτη της φακτολογίας της έναρξης της Επανάστασης του ’21. Και για τους δύο, η θρησκεία είναι μια σταθερά που εκτιμάται, φυσικά, με διαφορετικό τρόπο: ο πρώτος ωστόσο δείχνει ότι ως στοιχείο της ιδεολογίας και ως ρυθμιστής των συλλογικών συμπεριφορών δεν είναι μονοσήμαντη· επικαλείται την άλλη της λειτουργία, εκείνη που εκφράζεται με άκρα ρητότητα στην Πατρική Διδασκαλία και επαναλαμβάνεται με την ίδια ρητότητα, ακόμη στα 1836, από τον Γεράσιμο Παπαδόπουλο. Πρόκειται για μια πρόσληψη της θρησκείας που οδηγεί στην καταδίκη της επανάστασης, στην καταδίκη του κύριου χαρακτήρα της, του εθνικού, και του ονόματος με το οποίο εκφραζόταν αυτός ο χαρακτήρας: του ονόματος των Ελλήνων. Η θρησκεία προφανώς του Παπαδόπουλου δεν είναι εκείνη του μύθου της 25ης Μαρτίου: πρόκειται για δύο προσλήψεις που εγγράφονται σε διαφορετικά συστήματα εσωτερίκευσης των όρων της ζωής, των κοινωνικών σχέσεων όπως ορίζονται μέσα στο σύστημα της κατάκτησης· για δύο προσλήψεις που έχουν μακρό παράλληλο βίο με εμφανή τα αποτυπώματά τους στο λαϊκό και στον κυρίαρχο πολιτισμό. Με την εκτόνωση του μύθου χάνεται κι αυτή η διαφορετική βίωση της θρησκείας και η αντιφατικότητά της συναιρείται σε μία και μόνη σήμανση, υποτίθεται σήμανση διηνεκή, ενσωματώσιμη στις αδράνειες που συγκροτούν τους κομφορμισμούς.

Βιβλιογραφική σημείωση: Η αναφορά του Κ. Σάθα «στον ευσεβή Θρύλο» γίνεται στην πρώτη σελίδα του προλόγου των Documents inédits, VII, Παρίσι 1988: “Ce miracle, intitulé le serment de Sainte-Laure, a été fabriqué sous nos yeux. D’ après cette légende pieuse, qui nous vient de Constantinople, tout le sang versé par nos braves armatoles et marins ne signifie rien devant le drapeau arboré au nom de la Sainte-Vierge par l’ archevêque Germanos. Mais l’ archevêque patriote n’ en fait pas la moindre mention dans ses mémoires: Γερμανού υπομνήματα περί της επαναστάσεως της Ελλάδος. Athènes 1837”.



* Το κείμενο του Σπύρου Ασδραχά πρωτοδημοσιεύτηκε στην Καθημερινή (23.03.1993) και συμπεριλήφθηκε αργότερα στο (ήδη εξαντλημένο) βιβλίο του Ιστορικά Απεικάσματα, Θεμέλιο, Αθήνα, 1995, σελ. 101-104.




 
ΚΑΝΕ ΤΟ ΣΧΟΛΙΟ ΣΟΥ!
Ονοματεπώνυμο:
Email:
Ιστοσελίδα:
Σχόλιο:
Κωδικός [όπως εμφανίζεται - Νέα εικόνα]:
Επιλογή για νέα εικόνα
 



Οδηγός για τους πρωτοετείς φοιτητές του Πανεπιστημίου Aθηνών

Έντυπη μορφή - PDF FORMAT


Το σκίτσο του φύλλου 197
Γίνε Εθελοντής!